محمدتقى نورى

پيشگفتار 27

اشرف التواريخ ( فارسي )

مؤلف بخش وقايع‌نگارى كتاب را با عزل محمد ولى ميرزا از حكومت خراسان به پايان مىبرد و مىنويسد كه با عزل محمد ولى ميرزا دوباره آشوب و ناآرامى به خراسان بازگشت . « و الى حال كه شب شنبه پنجم شهر صفر المظفر است من شهور سنه احدى و ثلثون و مأتين بعد الف است » سپاهيان شاه براى نظم بخشيدن امور به خراسان آمده‌اند . ( 494 الف ) . عليرغم يادداشتى كه در صفحه عنوان نسخهء كتابخانه مجلس نگاشته شده كه اين اثر : « تاريخ سال ماه روز ندارد . هيچ معلوم نيست كه وقايعى كه روى داده در چه سال و ماه بوده . » درواقع در آغاز هرسال مؤلف شروع سال را ذكر كرده و در اغلب موارد ماه واقعه را نيز آورده است . در برخى موارد روز رويداد نگاشته شده است . حتى در جاهايى به فصل و آب و هوا نيز اشاره شده است . در نيمه دوم كتاب مؤلف پس از شرح احوال امراى خراسان و منطقه نفوذ آنها به بخش قابل‌توجهى مىرسد كه شرح حال امرا و بزرگان و مشاهير اطراف محمد ولى ميرزا است و براى رجال‌شناسى آن دوره اهميّت زيادى دارد . منشيان و مستوفيان و لشكرنويسان محمد ولى ميرزا در اين بخش معرفى شده‌اند . حتى مؤلف درباره كاتبى كه اشرف التواريخ را بر او تقرير كرده ، نيز مطالبى آورده است ، البته بدون ذكر نام او و پس از آن به شرح حال علما و فضلا و فقها و حتى رؤساى خدام آستانه مشهد و بعد علماى شهرهاى گوناگون خراسان و در پايان به ذكر احوال شاهزادگان قاجار مىپردازد . ارزش كتاب اشرف التواريخ در ميان منابع هم‌دورهء خود به لحاظ محتوا ويژگىهايى دارد كه ارزش آن را به‌عنوان منبعى دست يكم بالا مىبرد . به دليل اينكه هدف اصلى مؤلف از تأليف اين اثر ذكر وقايع خراسان است ، بادقّت بسيار زياد به جزئيات وقايعى كه در اين منطقه رخ داده پرداخته است . از وقايع بسيار مهمّى كه مؤلف در اين كتاب شرح داده ، براندازى اقتدار بازماندگان سلسله افشاريه در خراسان و دستگيرى نادر ميرزا افشار است . هنگامى كه محمد ولى ميرزا